Co oznacza nagana w pracy i czy można się od niej odwołać?
Spis treści
Nagana w pracy to kara porządkowa wymierzana pracownikowi na piśmie, a nie samo surowe słowo przełożonego. Jest surowsza od upomnienia, ale w przeciwieństwie do kary pieniężnej nie uszczupla wypłaty. Nie trafia też do świadectwa pracy, a po roku nienagannej pracy uważa się ją za niebyłą. Pracownik może się od niej odwołać.
Co oznacza nagana i czym różni się od upomnienia i kary pieniężnej?
Nagana to kara porządkowa z Kodeksu pracy, wymierzana pracownikowi na piśmie (art. 108 i 110 k.p.), a nie samo surowe słowo przełożonego. Przepis traktuje ją jako element odpowiedzialności porządkowej, którą pracodawca stosuje za naruszenia wymienione w art. 108 § 1.
Kodeks pracy wymienia trzy kary porządkowe, od najłagodniejszej do najdotkliwszej.
- Upomnienie – ostrzeżenie za naruszenie z katalogu art. 108 § 1, najlżejsza z kar, bez skutku dla wynagrodzenia.
- Nagana – surowsza ocena naruszeń z tego samego katalogu, także bez potrącenia z wypłaty.
- Kara pieniężna – jedyna, która uszczupla wynagrodzenie, i to za inny katalog naruszeń, czyli przepisy BHP i przeciwpożarowe, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia oraz alkohol albo podobnie działający środek w czasie pracy lub przy stawieniu się do niej (art. 108 § 2).
Upomnienie i nagana mają tę samą formę. Pracodawca zawiadamia pracownika na piśmie, a odpis zawiadomienia trafia do akt osobowych (art. 110 k.p.). Różni je więc ocena okoliczności naruszenia, a nie procedura. Ustna uwaga, rozmowa dyscyplinująca czy mail z zastrzeżeniami nie są karą porządkową, dopóki pracodawca nie przeprowadzi tej procedury i nie wymierzy kary pisemnie. Słowa „dostałeś naganę” warto więc sprawdzić według jednego kryterium: czy istnieje pismo z odpisem w aktach.
Naganę można wymierzyć za pięć rodzajów naruszeń wymienionych w art. 108 § 1 Kodeksu pracy.
- Organizacja i porządek pracy – zasady ustalone w regulaminie pracy lub poleceniem, na przykład godziny i sposób korzystania ze sprzętu.
- Przepisy BHP – nieprzestrzeganie zasad bezpiecznej pracy.
- Przepisy przeciwpożarowe – naruszenie reguł ochrony przeciwpożarowej.
- Potwierdzanie obecności – obejście przyjętego w firmie sposobu odnotowywania przybycia do pracy.
- Usprawiedliwianie nieobecności – niedopełnienie ustalonego trybu zgłaszania absencji.
Katalog jest zamknięty, więc pracodawca nie wymierzy nagany za zachowanie spoza tej listy. Nie każde potknięcie się w nim mieści: zwykła pomyłka przy wykonywaniu zadania nie jest jeszcze naruszeniem porządku pracy.
Drugim warunkiem jest wina. Kara porządkowa zakłada, że pracownik mógł postąpić inaczej. Dlatego nie ukarze się go za coś, co od niego nie zależało, na przykład za spóźnienie spowodowane awarią komunikacji publicznej, o której nie mógł wiedzieć.
Czy nagana oznacza więc zwolnienie albo wpis, który pójdzie za pracownikiem do nowej firmy? Nie. Świadectwo pracy nie zawiera informacji o naganie. Treść świadectwa wyznacza art. 97 Kodeksu pracy i obejmuje dane potrzebne do ustalenia uprawnień pracowniczych oraz z ubezpieczenia społecznego. Nagana zostaje w aktach osobowych u dotychczasowego pracodawcy.
Wpływ na premię wynika z regulaminu premiowania, a nie z samej nagany. Jeśli regulamin uzależnia premię od braku kar porządkowych, nagana może ją w danym okresie obniżyć lub wyłączyć, ale działa wtedy zapis regulaminu. Gdy takiego zapisu nie ma, kara sama premii nie zmienia. Podobnie jest z awansem: kodeks nie łączy go z karami, więc liczą się kryteria przyjęte w firmie.
Nagana nie jest też automatycznym początkiem końca zatrudnienia. Wypowiedzenie umowy przez pracodawcę, o którym mówi art. 32 Kodeksu pracy, wymaga wskazania przyczyny (art. 30 § 4 k.p.), także w umowie na czas określony. Powtarzające się naruszenia obowiązków bywają taką przyczyną. Zwolnienie dyscyplinarne wymaga natomiast ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków (art. 52 k.p.), którego sama nagana nie dowodzi. Dopiero dłuższa nieusprawiedliwiona nieobecność wchodzi w obszar tego, co grozi za porzucenie pracy, czyli nawet rozwiązania umowy bez wypowiedzenia.
Pracownik może po naganie odejść sam. Nagana nie zmienia wtedy tego, jak napisać wypowiedzenie z pracy.
Od nagany można się odwołać w trzech krokach, a pierwszy z nich jest warunkiem dojścia do sądu.
- Zgłoś sprzeciw pracodawcy w ciągu 7 dni od zawiadomienia o ukaraniu (art. 112 § 1); kodeks nie określa formy ściśle, więc bezpieczniej złożyć go pisemnie, z dowodem złożenia.
- Poczekaj na decyzję: pracodawca ma 14 dni od wniesienia sprzeciwu i rozstrzyga po rozpatrzeniu stanowiska reprezentującej pracownika zakładowej organizacji związkowej; brak odrzucenia w tym czasie oznacza uwzględnienie sprzeciwu.
- Złóż do sądu pracy wniosek o uchylenie kary w ciągu 14 dni od zawiadomienia o odrzuceniu sprzeciwu.
Sąd pracy rozpatruje wniosek dopiero po wyczerpaniu tej drogi wewnętrznej. Gdy w zawiadomieniu brakuje pouczenia o sprzeciwie, bieg siedmiodniowego terminu według opracowań w ogóle się nie rozpoczął. Wtedy nie ma spóźnienia i nie trzeba przywracać terminu. Przy sprawie spornej warto skonsultować się z prawnikiem lub związkiem zawodowym; wynik zależy od okoliczności.
Co musi zawierać zawiadomienie o naganie i kiedy kara znika z akt?

Zawiadomienie o ukaraniu musi mieć formę pisemną i wskazywać rodzaj naruszenia obowiązków oraz datę, kiedy pracownik się go dopuścił. Dochodzi do tego pouczenie o prawie sprzeciwu i jego terminie (art. 110 k.p.). Konkretny czyn powinien stać w samej sentencji zawiadomienia, jeśli pracodawca dzieli pismo na sentencję i uzasadnienie. Odpis trafia do akt osobowych. Pracownik otrzymuje oryginał, więc własny egzemplarz ma z założenia. Pracownik może też sprawdzić treść akt przez wgląd w nie.
Zatarcie następuje z mocy prawa. Po roku nienagannej pracy ukaranie uważa się za niebyłe, a odpis usuwa się z akt osobowych (art. 113 k.p.). Rok liczy się od dnia ukarania, a ponowne ukaranie w tym czasie przesuwa jego początek na datę drugiego ukarania. Wcześniej pracodawca może uznać karę za niebyłą z własnej inicjatywy lub na wniosek zakładowej organizacji związkowej.
Wysłuchanie pracownika przed naganą – co oznacza i kto je prowadzi

Wysłuchanie to warunek ważności kary: pracodawca musi umożliwić pracownikowi złożenie wyjaśnień przed jej wymierzeniem (art. 109 § 2 k.p.). W efekcie bez wysłuchania sąd pracy co do zasady uchyla karę. W orzecznictwie Sądu Najwyższego kryterium rozstrzygającym jest moment decyzji. Wysłuchanie jest rzeczywiste, gdy poprzedza decyzję o ukaraniu, a pozorne, gdy decyzja już zapadła.
Czy gotowe, podpisane zawiadomienie wręczone na końcu rozmowy spełnia ten wymóg? Zwykle nie, bo pracownik nie miał szansy wpłynąć na rozstrzygnięcie. Nie wystarcza też ogólna rozmowa o problemach w pracy: pracownik musi wiedzieć, że chodzi o zamiar ukarania, i usłyszeć zarzuty.
Wysłuchanie może prowadzić każda osoba wyznaczona przez pracodawcę, nie tylko ta, która decyduje o karze. Według opracowań może się ono odbyć także telefonicznie. Jeśli pracownik chce mówić ustnie, pracodawca nie może wymusić wyłącznie formy pisemnej. Pracownik ma prawo skorzystać z wysłuchania albo odmówić wyjaśnień; przy odmowie kara nie narusza art. 109 § 2. W razie sporu pracodawca musi udowodnić, że wysłuchanie umożliwił, dlatego przydaje się podpisana notatka.
Pracodawca ma na udzielenie nagany dwa terminy i oba muszą być zachowane jednocześnie. Pierwszy termin to 2 tygodnie od powzięcia wiadomości o naruszeniu, drugi to 3 miesiące od dnia, w którym naruszenie nastąpiło (art. 109 § 1 k.p.). Krótszy termin liczy się od chwili, gdy dowiedział się pracodawca. Dłuższy biegnie od samego naruszenia, niezależnie od tego, kiedy ktokolwiek o nim usłyszał, i jest limitem bezwzględnym.
Przykład: pracownik naruszył regulamin 15 stycznia, a pracodawca dowiedział się 20 marca. Dwa tygodnie upływają 3 kwietnia, trzy miesiące dopiero 15 kwietnia, więc o terminie decyduje krótszy z nich i karę można wymierzyć do 3 kwietnia.
O tym, czyja wiedza uruchamia licznik, decyduje to, kto działa w imieniu pracodawcy. W opracowaniach przyjmuje się, że chodzi o osobę uprawnioną do wymierzania kar, a nie o każdego współpracownika, który coś zauważył. Część źródeł uwzględnia też bezpośredniego przełożonego pracownika.
Dwutygodniowy termin ma wyjątek. Gdy pracownik jest nieobecny i nie można go wysłuchać, termin się nie rozpoczyna, a rozpoczęty ulega zawieszeniu do dnia stawienia się w pracy; trzy miesiące biegną jednak dalej.
Typowy spór wygląda tak: pracodawca dowiaduje się o zdarzeniu 10 grudnia, a pismo z datą 15 grudnia wręcza 27 grudnia. Źródła różnią się co do tego, czy o terminie decyduje data podpisania pisma, czy data zawiadomienia pracownika. Gdy liczy się zawiadomienie, dwa tygodnie minęły 24 grudnia. W sprzeciwie można wtedy kwestionować taką karę jako spóźnioną.
Trzy typowe sprawy pokazują, że kara broni się, gdy przejdzie testy z wcześniejszych sekcji; każdy przykład sprawdza inny warunek.
- Prywatny internet w pracy – kryterium: zakaz w regulaminie lub ustalone zasady korzystania ze sprzętu. Bez nich trudno wskazać, jaki obowiązek naruszono; im jaśniejsza reguła i większa skala korzystania, tym większa szansa, że kara się obroni.
- Spóźnienia – kryterium: zawinienie. Spóźnienie z przyczyny niezależnej od pracownika nie uzasadnia kary, a powtarzające się i nieusprawiedliwione zwykle tak. Nagana za pojedyncze, kilkuminutowe spóźnienie jest narażona na zarzut zbyt surowej kary.
- Odmowa wykonania polecenia – kryterium: zgodność polecenia z prawem i związek z pracą. Naruszenie porządku pracy może polegać na niewykonaniu polecenia służbowego dotyczącego pracy. Odmowa polecenia sprzecznego z prawem albo niemożliwego do wykonania kary nie uzasadnia.
Wspólny wniosek jest taki, że kara musi mieścić się w katalogu, wynikać z zawinionego zachowania i być proporcjonalna. Sprawę można przegrać także na samej procedurze: braku wysłuchania lub spóźnionym piśmie.
Pracodawca wybiera karę, uwzględniając w szczególności trzy kryteria z art. 111 Kodeksu pracy, czyli rodzaj naruszenia obowiązków, stopień winy pracownika i jego dotychczasowy stosunek do pracy. Żaden przepis nie nakazuje zaczynać od upomnienia, więc nagana może być pierwszą karą w sprawie.
Dlaczego więc ktoś dostaje naganę, a nie upomnienie? Zwykle dlatego, że naruszenie było poważniejsze, powtarzało się albo miało realne skutki dla pracy zespołu. Za łagodniejszą karą przemawiają pierwsze naruszenie, niski stopień winy, brak szkody oraz wcześniejsza nienaganna praca. Kryteria nie mają ustalonej wagi, więc ocena zależy od okoliczności.



