Podcast o Pieniądzach

#21 ADHD i neuroróżnorodność, a problemy z pieniędzmi

Jak Twój konstrukt psychiczny wpływa na to, jak zarządzasz pieniędzmi? Dlaczego pewne osoby mają większą skłonność do impulsowych zakupów czy popadania w długi? Czy ADHD pomaga czy raczej przeszkadza w gospodarowaniu pieniędzmi? Dzisiaj o tym jak się różnimy ze względu na naszą konstrukcję psychiczna, czyli o neuroróżnorodności. A także o tym jak te różnice mogą pomagać lub przeszkadzać w finansach osobistych.

ADHD i neuroróżnorodność, a problemy z pieniędzmi – link do wysłuchania odcinka.

To pierwszy z wakacyjnych odcinków, więc tak jak zapowiadałem dzisiaj temat inny. I to inny zarówno od tego, o czym nagrywałem do tej pory, jak i od tego, o czym zwykle można posłuchać w podcastach finansowych czy przeczytać na blogach o tej tematyce.

Przyznaję od razu, że nie będzie to jednak, jak zapowiadałem wcześniej, temat lżejszy, natomiast myślę, że będzie to temat ważny, no i taki który pozwala na spojrzenie na temat osób z problemami finansowymi z szerszej perspektywy.

Przyglądam się problemom finansowym na różne sposoby, patrząc jak różnie ludzie sobie radzą z zarządzaniem pieniędzmi. Jak już mówiłem w kilku odcinkach, nasze podejście do finansów jest złożone i jest wynikową wielu czynników jak choćby geny, wychowanie, edukacja czy środowisko. Jednym z aspektów tego, jakie mamy podejście do pieniędzy i jak nimi zarządzamy, jest nasz konstrukt psychiczny.

I właśnie ostatnio zgłębiam temat tego jak konstrukt psychiczny danej osoby wpływa na to, jak radzi sobie ona w różnych obszarach życia, jakie decyzje podejmuje i jak wykorzystuje posiadane zasoby. A nie jest tajemnicą, że efektywne zarządzanie pieniędzmi jest dla pewnych osób w naturalny sposób łatwiejsze niż dla innych. Z mojego doświadczenia i wiedzy jaką zdobyłem wynika, że to jak różne mamy konstrukty psychiczne, czyli nasza neuroróżnorodność, często przekłada się na to, jak zarządzamy pieniędzmi.

Jako osoba zajmująca się finansami osobistymi, czasem ze zdziwieniem obserwuję decyzje finansowe swoich bliskich znajomych, rodziny i przyjaciół, zastanawiając się skąd bierze się nieefektywność ich działań. I to mimo, tego, że te osoby są ponadprzeciętnie inteligentne, dobrze zarabiają, a często mają nawet szeroką wiedzę teoretyczną dotyczącą pieniędzy i były przeze mnie wiele razy maglowane. A mimo tego nie potrafią na koniec miesiąca odłożyć właściwie nic, albo podejmują jakieś zagadkowe decyzje zakupowe.

Tworzę ten odcinek nie po to, żeby pokazywać, że ktoś jest lepszy, albo gorszy, ale żeby zachęcić wszystkich do przyjrzenia się sobie i poznawania siebie. Bo jeżeli pieniądze są dużym problemem w Waszych życiach, czy życiach Waszych przyjaciół i znajomych, to może być sygnał, że stoi za tym szczególna konstrukcja psychiczna danej osoby.

Konstrukt psychiczny, a zaburzenia psychiczne

Używam tutaj pojęcia konstrukt psychiczny celowo. Coś co określa się mianem zaburzenia psychicznego to konstrukt, który ma służyć za wskaźnik, punkt odniesienia, w stosunku do tego, na ile funkcjonowanie danej osoby utrudnia jej kontakt z rzeczywistością.

Świetnie konstrukt ten opisują np. zaburzenia ze spektrum autyzmu. Wiele zaburzeń psychicznych rozpatruje się na kontinuum ze względu na stopień nasilenia. Na przykład zaburzenia ze Spektrum Autyzmu, mogą przyjmować postać autyzmu wysokofunkcjonującego lub dość powszechnego zespołu Aspergera, ale też w najbardziej skrajnym przypadku mogą przyjąć postać “Zaburzeń ze spektrum autyzmu z zaburzeniem rozwoju intelektualnego i brakiem obecności języka funkcjonalnego”.

Czyli z jednej strony możemy mieć super rozgarniętego człowieka, który wręcz czerpie ze swoich cech autystycznych, np. ceni sobie przewidywalność, nie jest skłonny do ryzyka, jest bardzo racjonalny i dzięki temu efektywny w swoich decyzjach finansowych. A z drugiej strony możemy mieć osobę o nasilonych cechach autystycznych, słabo skomunikowaną ze swoimi potrzebami, mającą trudność z przełożeniem swoich oczekiwań na realia, dysfunkcyjną jeśli chodzi komunikację, nie mówiąc już nawet o osobach nie nawiązujących żadnego kontaktu werbalnego.

Neuroróżnorodność

A występowanie neuroróżnorodności jest bardzo powszechne. Choćby tzw. zaburzenia lękowe czy zaburzenie osobowości występują u bardzo wielu osób. Jeden z przykładów zaburzenia osobowości to na przykład Narcystyczne Zaburzenie Osobowości, powszechnie zwane narcyzmem. To taki wzorzec zachowań, w którym osoba nim dotknięta potrzebuje być podziwiana oraz ma trudności z empatią i przyjęciem perspektywy innych ludzi. Znany przykład kogoś, kto według wielu specjalistów jest narcyzem, to nie kto inny jak były prezydent USA Donald Trump. Celowo podaję ten przykład, by podkreślić i pokazać, że wiele wzorców zachowań charakteryzowanych jako zaburzenia psychiczne pozwala na bardzo sprawne funkcjonowanie w społeczeństwie.

Proszę nie traktujcie tego co powiedziałem jak skróconego kursu psychiatrii i psychologii, bo to temat ogromnie złożony. To co chcę powiedzieć, to, że wszelkiego rodzaju zaburzenia psychiczne są dość powszechne i jest wiele osób, u których do diagnozy danego zaburzenia dochodzi dopiero w dorosłości, lub zaburzenie jest na tyle łagodne, że często przez środowisko taka osoba jest określana jako “ekscentryk”, “oryginał” czy “freak” albo “trudny charakter” i taka osoba nigdy nie została w kierunku danego zaburzenia nawet zdiagnozowana. Nie trzeba tego traktować jako coś złego, tylko dodatkową wiedzę na swój czy bliskiej Ci osoby temat.

Temat dwóch dość powszechnie występujących zaburzeń, czyli ADHD i Zespołu Aspergera pewnie jest zresztą znany rodzicom wielu dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, ponieważ świadomość tych zaburzeń w ostatnich latach w Polsce bardzo wzrosła. Często nawet potocznie mówi się o jakimś dziecku, że ma “ADHD”, choć być może jest ono po prostu znacznie bardziej aktywne ruchowo, co samo w sobie wcale ADHD oznaczać nie musi. Taka nadaktywność może być jakimś sygnałem dla rodzica, jednak samo zdiagnozowanie takiego zaburzenia jak ADHD u dziecka w wieku szkolnym wymaga pracy psychiatry i psychologa stale współpracujących z rodzicami i nauczycielami dziecka.

Czym jest ADHD?

Inspiracją do stworzenia tego odcinka było eksplorowanie przeze mnie właśnie tematu ADHD u dzieci i dorosłych. ADHD to zespołu nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi. Według wielu badań jest jednym z najpowszechniejszych zaburzeń rozwojowych występującym szacunkowo u nawet 10% dzieci i utrzymującym się nawet u 4-5% dorosłych.

ADHD to przede wszystkim trudności z funkcją hamowania zachowania i opanowania impulsów. Dzieci i niektórzy dorośli z ADHD często są np. bardzo impulsywni “szybciej coś powiedzą niż pomyślą”, mogą być też nieuważni, nadaktywni i skłonni do podejmowania ryzyka, a wszystko to związane jest z trudnościami w hamowaniu zachowania. Osoby z ADHD bardzo często mają też trudności z planowaniem i myśleniem o przyszłości.

ADHD to również zwiększona umiejętność koncentracji w niektórych sytuacjach, większa kreatywność, mnóstwo energii i większa odwaga, wynikająca z większej skłonności do ryzyka. Te korzyści wynikające z ADHD przez niektórych specjalistów są nawet określane mianem “supermocy”. Wszystko to sprawia, że osoby z ADHD mogą wnieść nową, interesującą i cenną perspektywę.

ADHD, a zarządzanie pieniędzmi

I właśnie czytając o ADHD dowiedziałem się, że osoby o takim rozpoznaniu, mają trudności z oszczędzaniem i zarządzaniem pieniędzmi i często popadają w kłopoty finansowe, co jest bezpośrednio związane z gorszymi umiejętnościami planowania, impulsywnością i skłonnością do ryzyka. Jak pisze jeden z najlepszych na świecie specjalistów od ADHD prof. Russell Barkley:

“Impulsywność stanowi również powód, dla którego nastolatki i młodzi dorośli z ADHD mają większe trudności z zarządzaniem pieniędzmi i zaciąganiem zobowiązań finansowych. Przedmioty, które widzą i chcą posiadać, skłonni są kupować natychmiast, bez zastanowienia się, czy naprawdę w tym momencie ich na to stać. Nie biorą pod uwagę, jak dany zakup wpłynie na ich tygodniowy budżet, ani nie rozważają czy są zdolni spłacić debet. Nastolatki i młodzi dorośli z ADHD oszczędzają znacznie mniejsze kwoty niż inne osoby, zaciągają więcej długów (typu karty kredytowe) i bardzo beztrosko wydają swoje pieniądze”.

Z najnowszych badań, przeprowadzonych w ostatnich latach, wynika, że problemy z zarządzaniem pieniędzmi takie jak częstsze zakupy impuslowe, problemy ze spłacaniem karty kredytowej, problemy z oszczędzaniem, czy popadanie w długi, mają nie tylko nastolaki i młodzi dorośli, ale także w pełni dorosłe osoby z ADHD.

Osoby z ADHD mogą często podejmować decyzje finansowe, które wydają się komuś takiemu jak ja, nieracjonalne. To może być np. nagła, spontaniczna decyzja o kupnie domu czy mieszkania, która nie została poddana jakiejś głębszej analizie. To może być użycie karty kredytowej, bez zastanowienia się, że będzie to oznaczało wielomiesięczną konieczność spłacania danego zakupu na drogie raty.

Jako przykład z mojego podwórka, może posłużyć mój przyjaciel ADHD. Jest on ponadprzeciętnie inteligentny, dobrze zarabia, a do tego ma wiedzę na temat produktów finansowych i od dawna jest świadomy, że powinno się oszczędzać i inwestować. Ostatnio zdarzyła mu się taka sytuacja, że musiał zapłacić zaległy podatek i został zupełnie bez pieniędzy, ponieważ nie miał prawie żadnych oszczędności. Jednak kilka tygodni później, odkrył, że w ramach jednego z funduszy inwestycyjnych sprzed kilku lat miał odłożoną sporą kwotę, o której nawet nie pamiętał. Dla osoby takiej jak ja, posiadanie znacznej kwoty na jakimś koncie, o której zapomniałem wydaje się nieprawdopodobne. Ale każdy z nas jest inny.

Sposoby na zarządzanie pieniędzmi skuteczne dla osób z ADHD

A to wszystko oznacza, że pomocne dla osób z ADHD jest przyjęcie specyficznych zasad dotyczących zarządzania pieniędzmi.

W przypadku oszczędzania i rozdzielania wydatków, osoby z ADHD powinny stosować jak najwięcej automatyki, tak by pieniądze były od razu rozdzielane na inne konta. Seria przelewów zdefiniowanych po otrzymaniu pensji, to najlepsze co może zrobić osoba z ADHD, aby ograniczyć pokusy szybkiego wydawania, związane z trudnościami w hamowaniu zachowań. Takie przelewy od razu powinny trafiać przede wszystkim na konto oszczędnościowe w innym banku, do którego nie została wyrobiona karta płatnicza oraz na wszelkie stałe wydatki, jak choćby czynsz za mieszkanie.

Nie muszę chyba wspominać, że karta kredytowa to jest coś, czego osoba z ADHD powinna unikać za wszelką cenę, ponieważ kredytówka skłania do wydawania nie swoich pieniędzy, które są dostępne dosłownie na wyciągnięcie ręki. Sprzyja to charakterystycznemu dla ADHD podejściu “pomartwię się o to później”.

W związku z problemami z oszczędzaniem, osobom z ADHD zalecam też wszelkie narzędzia automatyzujące oszczędzanie. Najlepiej sprawdzą się takie, które w momencie każdego zakupu kilka procent wydanej kwoty z konta rozliczeniowego przelewają na konto oszczędnościowe. Np. w mBanku można wyznaczyć cel i bank będzie automatycznie pomagał w jego osiągnięciu, czyli albo zaokrąglał kwotę zakupu do pełnej np. z 980 zł do 1000, albo pobierał określoną kwotę z Twojego konta przy każdej transakcji, np. 5 zł, albo właśnie pobierał określony procent kwoty transakcji przy każdym zakupie, np. 5%. Tego typu programy oszczędnościowe mają też inne banki, choćby ING czy PKO BP.

Jeśli chodzi o inwestowanie, to osobom z ADHD szczególnie sprawdzą się robodoradcy, a to znowu ze względu na prawie pełną automatyzację. Więcej o robodoradcach opowiadałem w odcinku 19. Robodoradcy to sposób na pasywne inwestowanie, uproszczone do maksimum. Po wstępnej konfiguracji takiej usługi i ustawieniu sobie celów inwestycyjnych, inwestowanie poprzez robodoradcę sprowadza się właściwie tylko do ustawienia automatycznego przelewuz własnego konta bankowego na konto robodoradcy.

Dla osób z ADHD to dużo bardziej skuteczny sposób inwestowania niż korzystanie z usług domu maklerskiego, bo nie wymaga wykonywania co jakiś czas regularnych, określonych i dość nudnych zadań, a właśnie tak wygląda kupowanie aktywów w ramach konta maklerskiego. Jeśli jako osoba z ADHD masz bardziej ambitne plany inwestycyjne, to zalecam używanie dodatkowych narzędzi, które będą Ci asystować w tym procesie, mogą to być choćby kalendarza z włączonymi przypomnieniami, arkusz kalkulacyjny, notatki czy aplikacja typu przypomnienia. To niby dość oczywiste rzeczy, tyle, że właśnie osobom z ADHD przydają się one najbardziej, a z kolei ze względu na spontaniczny i często dość chaotyczny tryb życia, osoby z ADHD rzadziej korzystają z takich narzędzi. A osoby z ADHD mają potencjał do zostania świetnymi inwestoramii, choćby dzięki zdolnościom do tunelowego myślenia i dużej pasji i poświęceniu się danemu zadaniu, mogą być bardzo dobre na etapie przygotowywania strategii i tatyki inwestycyjnej, ale ze względu na swoje deficyty, gorsze na etapie egzekucji.

Jeśli chodzi o odkładanie emeryturę, to jak wspominałem już wielokrotnie, nikomu nie zalecam wypisywania się z Pracowniczych Planów Kapitałowych. Jednak rozwiązanie takie jak PPK jest szczególnie polecane właśnie dla osób z ADHD, bo zapewnia “przezroczyste” odkładanie na emeryturę jak i oszczędzanie bez pokusy, że można wydać te pieniądze na coś tu i teraz.

Bądźmy na siebie uważni

Opowiedziałem dziś o tym wszystkim dlatego, że pewnie znasz osobę, która ma ogromne trudności z oszczędzaniem i racjonalnym wydawaniem pieniędzy, a może kogoś, kto popadł w długi. Oczywiście możesz o kimś takim myśleć różne rzeczy, że jest zwariowany, że jest nieporadny życiowo, że zawsze spada na cztery łapy, albo że jest leniwy. Ale może to być również wyraz jakiś realnych wyzwań psychicznych. I sięganie po diagnozę czy pomoc specjalisty zamiast nakręcania spirali niepowodzeń i bezradności, może przynieść nowe, lepsze strategie dostosowane do potrzeb i możliwości takiej osoby.

Bo problemy z pieniędzmi, a zwłaszcza popadnięcie w długi, mogą niestety doprowadzić do depresji, a nawet samobójstwa. Czasami problemy z pieniędzmi, mogą być sygnałem, że Ty, Twoje dziecko, członek Twojej rodziny, czy Twój przyjaciel, mierzą się z jakimś deficytem psychicznym, w przypadku którego nic nie pomoże dawanie dobrych rad, znalezienie lepszej pracy, podsuwanie poradników finansowych, czy pożyczanie pieniędzy.

Jeśli podejrzewasz, że bliska Ci osoba, Twoje dziecko, czy Ty jesteś osobą z ADHD lub innym zaburzeniem psychicznym, to najlepsze i jedyne, co możesz zrobić, to udać się do specjalisty zajmującego się zdrowiem psychicznym i kompleksowo zająć się tym tematem. Bo problemy finansowe mogą być tylko symptomem czegoś znacznie poważniejszego.

I jeszcze na koniec, mogę podzielić się swoim osobistym doświadczeniem, że dopiero diagnoza ADHD u bliskiej mi osoby, pozwoliła mi mniej krytycznie i emocjonalnie myśleć o jej decyzjach finansowych. Więc taki apel, bądźmy na siebie uważniejsi.


Za pomoc w przygotowaniu dzisiejszego odcinka bardzo dziękuję mojej żonie, Hani.


Opublikowano

w

przez

Tagi:

Komentarze

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

O mnie

© Piotr Zalewski, 2023